دانشجویان دانشگاه فرهنگیان امیر کبیر

دستگاه گردش خون و لنف شامل قلب ، شریانها ، وریدها ، مویرگها و رگهای لنفی است. خون پمپ شده از قلب که حاوی مواد غذایی و اکسیژن می باشد توسط شریانها در بدن توزیع می شوند. شریانها پس از انشعاب به شاخه های باریک ، شریانچه ها را بوجود می آورند و شریانچه ها نیز به انشعابات باریکتری به نام مویرگ ختم می شوند.

مبادله مواد بین خون و سلولهای ارگانهای مختلف در سطح مویرگها انجام می گیرد. پس از مبادله مواد ، خون مویرگی به وریدچه های منتقل شده و نهایتا توسط وریدهای بزرگ مجددا به قلب برمی گردد. رگهای لنفی نیز بطور بن بست از ارگانهای مختلف شروع و پس از جمع آوری لنف یا مایعات میان بافتی (که عمدتا از خون منشا گرفته است) آن را به سیستم گردش خونی باز می گرداند.

● ساختمان کلی رگهای خونی

▪ لایه داخلی (Tunica intima)

این لایه از یک ردیف سلول سنگفرشی ساده مشتق از مزودرم به نام آندوتلیوم و بافت همبند شل زیرین آن به نام طبقه زیر آندوتلیال تشکیل شده است. آندوتلیوم بر روی تیغه پایه قرار گرفته و طبقه زیر آندوتلیال حاوی الیاف الاستیک و رتیکولر و بطور نادر در شریانهای الاستیک سلولهای عضلانی است.

▪ لایه میانی (Tunica media)

این لایه معمولا از عضلات صاف تشکیل شده که در بین آنها الیاف الاستیک ، کلاژن ، رتیکولر و پروتئوگلیکان ها قرار گرفته اند. مواد بین سلولی در دیواره رگها توسط سلولهای عضله صاف سنتز می شود.

▪ لایه خارجی یا ادونتیس (Tunica adventita)

خارجی ترین لایه عروق و مرکب از |کلاژنالیاف کلاژن نوع I و الیاف ارتجاعی است که بطور طولی قرار گرفته اند . این لایه معمولا در امتداد با بافت همبند اطراف رگها قرار دارد و تشخیص آنها از یکدیگر مشکل می باشد. در عروق بزرگ این لایه حاوی رگهای تغذیه کننده خود عروق موسوم به رگها می باشد. انواع رگها در بدن عبارتند از : شریانها ، وریدها و مویرگها در رگهای لنفی می باشد.

● شریانات قلب

شریانها یا سرخرگها ، خون را از قلب به ارگانهای مختلف حمل می کنند و بر اساس ساختمان بافتی و اندازه به سه دسته شریانهای بزرگ ، شریانهای متوسط و شریانها یا آرتریولها تقسیم می شوند. انقباض عضلات دیواره شریانچه ها یا آرتریولها می تواند قطر رگها را بطور خاصی تغییر دهد و از این نظر نقش مهمی در توزیع خون به مویرگها دارند. آرتریولهای انتهایی به متآدتریولها ختم می شوند. مت آرتریولها بزرگتر از مویرگها هستند و در دیواره آنها سلولهای عضلانی بطور فاصله دار قرار گرفته اند.

● وریدها

پس از مبادله مواد بین خون و محیط خارج سلولی ، در سطح مویرگها ، خون مویرگی به ترتیب از طریق وریدچه ها ، وریدهای متوسط و وریدهای بزرگ به قلب منتقل می گردد. وریدها در هر ارگان معمولا همراه با شریانهای مربوطه می باشند و قطر آنها بزرگتر از شریانهاست. دیواره وریدها همیشه نازکتر از شریانها بوده و از سه لایه داخلی (انتیما) ، میانی (میدیا) ، ادونتیس (خارجی) تشکیل شده که در مقایسه با شریانها لایه میانی در آنها نازکتر و لایه خارجی ضخیم تر می باشد.

کوچکترین انشعابات وریدها ، وریدچه ها هستند که در ارتباط با شبکه مویرگی بسیار کوچک بوده و به وریدچه های پشت مویرگی موسومند. وریدچه های پشت مویرگی از نظر ساختمانی شبیه مویرگها می باشند.

● مویرگها

شریانچه ها به رگهای خونی بسیار ظریفی منتهی می شوند که به مویرگ موسومند. مویرگها در حدود ۹ ۷ میکرومتر قطر دارند و فضای درونی آنها برای جاگیری یک گویچه قرمز کفایت می کند. دیواره مویرگ متشکل از یک ردیف سلول پهن و نازک به نام آندوتلیوم ، تیغه پایه و شبکه ظریفی از الیاف رتیکولر می باشد.

مویرگها رابط بین شریانچه ها و وریدچه ها بوده و به علت وسعت زیاد خود ، داشتن دیواره نازک و کاهش سرعت جریان در آنها ، مناسب ترین محل برای مبادله مواد غذایی ، اکسیژن و دی اکسید کربن بین خون و مایعات بافتی می باشد. مبادله مواد از طریق انتشار ، عبور از منافذ دیواره مویرگها ، عبور از اتصالات بین سلولی و توسط وزیکولهای پینوسیتوزی انجام می گیرد.

● رگهای لنفی

به استثنای قسمتهای معینی نظیر دستگاه عصب مرکزی ،و بافتهایی مثل استخوان و غضروف در بیشتر اندامها و بافتهای بدن همراه و به موازات رگهای خونی، رگهای دیگری به نام رگهای لنفی وجود دارند. این رگها که به صورت بن بست از بافتها سرچشمه می گیرند مایعات میان بافتی موسوم به لنف را از بافتها جمع آوری و به دستگاه گردش خون باز می گردانند. جریان لنف یک طرفه بوده و از بافتها به سوی قلب می باشد.

● اعصاب و رگها

اعصابی که عضلات صاف دیواره رگهای خونی را عصب دهی می کنند به اعصاب وازوموتور (محرکه رگها = Vasomotor) موسومند. این اعصاب عموما از رشته های عصبی بدون میلین سمپاتیک می باشد که انشعابات آنها پس از عبور از لایه خارجی رگها وارد عضلات طبقه میدیا می گردند و لایه های داخلی تر بوسیله انتشار از طریق اتصالات سوراخ دار تحریک را دریافت می نمایند.

تحریک رشته های سمپاتیک باعث انقباض عروق می گردد. شریانهای موجود در بین عضلات اسکلتی بوسیله اعصاب پاراسمپاتیک عصب دهی شده اند که تحریک آنها باعث استساع عروق می گردد. بطور کلی اعصاب وازوموتور با انقباض و اتساع عروق جریان و فشار خون را کنترل می کنند.

● رگ رگها

چون در عروق خونی بزرگ همه سلولهای تشکیل دهنده دیواره نمی توانند از طریق انتشار ، مواد غذایی و اکسیژن مورد نیاز خود را دریافت کنند تغذیه آنها را رگهای کوچک دیگری موسوم به رگ رگها عهده دار می باشند. این رگها به تعداد زیاد در لایه خارجی یافت می شوند و انشعابات آنها به طبقه میدیا نیز نفوذ می کند که میزان نفوذ آنها در وریدها بیشتر از شریانها می باشد.

رگهای خونی بزرگ علاوه بر رگ رگها ، حاوی مویرگهای لنفی نیز در دیواره خون می باشند. مویرگهای لنفی در شریانها محدود به طبقه خارجی می باشند ولی در وریدها به طبقه میدیا نیز نفوذ می کنند.

رگ‌های خونی

رگ‌های بزرگ بدن یعنی سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها، دیواره‌ی ضخیمی دارند و اجازه‌ی خروج مواد موجود در خون را نمی‌دهند. در مویرگ ها امکان تبادل مواد بین خون و بافت های بدن وجود دارد. همان طور که گفته شد، رگ‌های بدن به سه دسته‌ی سرخرگ‌ها ، سیاهرگ‌ها و مویرگ‌ها تقسیم می‌شوند. وظیفه‌ی سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها انتقال خون در بدن است در حالی که مویرگ‌ها محل تبادل مواد بین خون و بافت‌های بدن هستند.
به استثنای مویرگ‌ها، دیواره‌ی سایر رگ‌های خونی از سه لایه درست شده‌است. ضخامت و ساختار این لایه‌ها براساس نوع رگ فرق می‌کند. درونی‌ترین لایه از بافت پوششی نازک، لایه‌ی میانی از سلول‌های ماهیچه‌ای صاف و رشته‌های کشسان بین آن‌ها و لایه‌ی بیرونی از بافت پیوندی درست شده است. این ساختار کارآیی رگ ها را مناسب ساخته است. ساختمان سرخرگ های کوچک حد واسط بین سرخرگ‌ها و مویرگ‌ها است.
مویرگ‌ها- مویرگ‌ها از یک سو به سرخرگ‌ها و از سوی دیگر به سیاهرگ‌ها متصل می‌شوند. میزان مویرگ ها در بافت‌هایی که اکسیژن زیادی نیاز دارند (مثل ماهیچه‌ها)، زیاد است. در عوض زردپی‌ها و بافت‌های نظیر آن ها مویرگ های کمی دارند. جریان خون درون مویرگ‌ها سرعت نسبتاً کمی دارد. این سرعت کم شرایط را برای تبادل مواد ممکن می‌سازد. دیواره‌ی مویرگ‌ها از یک لایه سلول پوششی درست شده‌و حاوی منفذهایی برای تبادل مواد است.
دو نیرو در تبادل مواد از دیواره مویرگ ها دخالت دارند. یکی از این دو نیرو فشار خون است که در سمت سرخرگی مویرگ ها زیاد است و بنابراین باعث تراوش مواد به درون مایع میان بافتی می شود. نیروی دیگر، نیروی اسمزی است که پروتئین های خون تولید می کنند و مقدار آن از فشار اسمزی مایع میان بافتی خیلی بیش تر است. این نیرو سبب انتقال آب و مواد زاید از بافت ها (مایع میان بافتی) به درون مویرگ ها می شود. در سمت سرخرگی مویرگ ها نیروی فشار خون از فشار اسمزی بیش تر است بنابراین مواد غذایی، آب و اکسیژن به درون مایع میان بافتی راه می یابد. در حالی که در سمت سیاهرگی مویرگ نیروی اسمزی از نیروی فشار خون بیش تر می شود و مواد زاید، آب و کربن دی اکسید به درون مویرگ منتقل می شوند.

سیاهرگ‌ها و سیاهرگ های کوچک
وقتی خون از مویرگ ها خارج می‌شود به سیاهرگ های کوچک وارد می‌شود. از سیاهرگ های کوچک خون وارد سیاهرگ های بزرگ و سرانجام وارد قلب می‌شود. در هر زمان بیش از دو سوم کل حجم خون، درون سیاهرگ‌ها قرار دارد. ساختار سیاهرگ‌ها شبیه به ساختار سرخرگ‌هاست. آن‌ها نیز از سه لایه‌ی بافتی درست شده‌اند. ولی لایه‌ی میانی نرم‌تر، نازک‌تر و کشسان‌تر است. دریچه‌های کوچکی درون سیاهرگ‌های پایین قلب وجود دارند که جهت جریان خون را یک طرفه می کنند و مانع بازگشت خون به سمت پایین می شوند.
ماهیچه‌های اسکلتی اطراف سیاهرگ‌ها هنگام انقباض به آن‌ها فشار وارد می‌کنند و مانند یک تلمبه ماهیچه‌ای باعث تقویت جریان خون و حرکت آن به سمت قلب می شوند.

شگفتی های بدن انسان در خصوص رگ

آئورت، بزرگترین سرخرگ بدن، تقریباً به قطر شلنگ باغ است. از طرف دیگر، مویرگ ها آنقدر کوچک هستند که 10 مویرگ در کنار هم به اندازه قطر یک مو می باشد.
طول کلی دستگاه گردش خون تا 60،000 مایل کشیده می شود. این یعنی دوبرابر مسافت دور زمین.
مویرگ ها آنقدر کوچک هستند که گلبول های قرمز خون فقط به صورت تکی میتوانند از آنها عبور کنند.

منابع:

http://webavval.ir/go/2109308.html

http://www.chistaa.com

http://daneshnameh.roshd.ir

http://www.persianpersia.com